Demirtepe'de Un Öğütme: Bolayır'ın Yeli, Kavak'ın Suyu, Koruköy'ün Motoru

Güncelleme Tarihi: 14 Ocak 2025 - 01:18

Köyde değirmen yoktu; harmandan toplanan buğday çuvallara doldurulup öküz arabalarıyla Bolayır, Kavak Köyü ve Koruköy'e götürülürdü. Değirmenci ücretini parayla değil buğdayla alırdı; 1935 tarihli bir gazete yazısı da aynı uygulamayı kaydeder. Koruköy'e dizel motor gelince yel ve su değirmenleri kapandı.

Demirtepe'de Un Öğütme: Bolayır'ın Yeli, Kavak'ın Suyu, Koruköy'ün Motoru

Anlatan: Remzi Başarız
Konu: Buğdayın una dönüşmesi ve çevre köylerdeki değirmenler
Değirmenler: Bolayır (yel), Kavak Köyü (su), Koruköy (dizel motor)
Kaynak: Sözlü tanıklık

Demirtepe'de değirmen yoktu. Harmandan toplanan buğday çuvallara doldurulur, öküz arabalarına yüklenir ve çevre köylere götürülürdü. Bolayır'da rüzgâr, Kavak Köyü'nde su, Koruköy'de dizel motor öğütürdü. Değirmenci parasını değil, buğdayını alırdı.

Bu sayfada gri zeminli kutular demirtepe.net tarafından sonradan eklenmiştir. Anlatıcının sözlerine ait değildir; arşiv kayıtlarıyla karşılaştırma ve açıklama amacı taşır.

Yola Çıkmak

Ekmek sofranın baş tacıydı ama unu elde etmek uzun bir işti.

Harmandan toplanan buğdaylar önce dikkatlice çuvallara doldurulur, sonra öküz arabalarına yüklenirdi. Köyde değirmen bulunmadığı için Bolayır, Koruköy veya Kavak Köyü'ne gitmek gerekirdi.

Bu yolculuklar birkaç saat sürerdi. Öküz arabalarının toprak yollardaki ağır ilerleyişi, buğdayı una çevirmenin ilk adımıydı.

Öğütme parası: 1935'ten bir doğrulama

Değirmencinin ücretini buğdayla alması, bu arşivdeki en eski kayıtla birebir örtüşür.

Naci Sadullah, 13 Kasım 1935 tarihli yazısında göçmenlere bir yıllık geçimlik olarak verilen 240 kilo buğdayı anlatırken şunu yazar: “Üstelik bu buğdayı öğüttürmek için para harcayacaklar ve ellerindeki buğdayın yarısı da bu uğurda gidecek.”

Muhabir, 240 kiloluk geçimliğin fiilen 120 kiloya ineceğini söylüyordu. Aradan yirmi küsur yıl geçtikten sonra köy hafızası aynı uygulamayı doğruluyor: para değil buğday.

İki kaynak birbirinden habersizdir ve aynı şeyi anlatır. O yazı arşivde

Bolayır'ın Yeldeğirmenleri

Bolayır'daki iki büyük yeldeğirmeni, Demirtepe'den çıplak gözle görülecek kadar yakındı. Yüksek bir tepeye kuruluydular.

Kanatların hareketi köylüler için bir işaretti. Kanatlar döndüğünde değirmenin çalıştığını anlayan köylüler çuvallarını yükler, yola koyulurdu.

Değirmenci emeğinin karşılığını genellikle buğdayla alırdı. Paranın sınırlı kullanıldığı bir dönemde bu yaygın bir ödeme yöntemiydi.

Taşlar buğdayı öğütürken köylüler arasında sohbet edilir, hayatın akışı paylaşılırdı. Değirmen yalnızca bir üretim noktası değil, buluşma yeriydi.

Kanatlar neden görünürdü?

Demirtepe ile Bolayır arası kuş uçuşu yaklaşık iki kilometredir. Köy tepelik bir alanda, değirmenler de yüksek bir tepede kurulu olduğu için aradaki görüş açıktı.

Bu, elektriksiz ve telefonsuz bir köyde işleyen bir haberleşme biçimidir: rüzgâr esiyorsa kanatlar döner, kanatlar dönüyorsa değirmen çalışıyordur, o hâlde yola çıkılabilir. Boşuna gidilip dönülmesini önleyen tek göstergeydi.

Kavak Köyü'nün Su Değirmeni

Kavak Köyü'ndeki su değirmeni dere kenarına kurulmuştu. Yukarıdan dökülen suyun gücü çarkları döndürür, hareket değirmen taşlarına iletilirdi.

Demirtepe'den oraya buğday götürmek zahmetliydi. Gidiş, dönüş ve değirmende geçen süreyle birlikte toplam altı saat ederdi.

Ama bu değirmenin unu kalitesiyle diğerlerinden ayrılırdı. Buğdayını buraya götürenler uzun bekleyişe rağmen sonuçtan memnun kalırdı.

Koruköy'ün Dizel Motoru

Zaman ilerledikçe teknoloji köy hayatına girdi. Koruköy'de açılan dizel motorlu değirmen bu dönüşümün temsilcisiydi.

Geleneksel yöntemlere alışkın köylüler için başta yadırgatıcı bir yenilikti. Ama hız ve verimlilik bakımından kısa sürede diğerlerinin yerini aldı. Buğday çok daha çabuk una dönüşüyor, un öğütmek için daha az zaman harcanıyordu.

Bolayır ve Kavak Köyü'ndeki değirmenler bu rekabete dayanamayarak birer birer kapandı.

Aynı dalganın üçüncü kurbanı

Motorlu araçların köy çevresinde yaptığı dönüşüm bu arşivde üçüncü kez karşımıza çıkıyor.

Dekovil hattı: Amerikan yardımıyla gelen GMC kamyonlar taş taşımayı devraldı, raylar terk edildi.

Katırlar: Birlikler mekanize olunca sırtında ağır makineli tüfek taşıyan katırlara ihtiyaç kalmadı.

Yel ve su değirmenleri: Dizel motor rüzgârın ve suyun yerini aldı.

Rüzgârın, suyun ve hayvan gücünün yerini motor aldı; her seferinde birkaç yıl içinde. Dekovil hattı · Askerî birlik

Geriye Kalan

Un öğütmek yalnızca bir üretim işi değildi. Buğdayın una dönüşmesi için harcanan emek, köy halkının birbirine bağlılığını da gösteriyordu.

Bugün bu değirmenlerin çoğu yok. Hikâyeleri yaşlıların anılarında yaşıyor.

Anlatının zamanı

Remzi Başarız'ın kendi çocukluk hatıraları 1950'li yılları kapsar.

Yeldeğirmenlerinin ve su değirmeninin çalıştığı dönem ile dizel motorun geldiği dönem, bu yılların içinde ya da hemen öncesindedir.

Yerinde araştırılabilir

Bolayır'daki iki yeldeğirmeninin yeri, Kavak Köyü'ndeki su değirmeninin dere üzerindeki konumu ve Koruköy'deki dizel değirmenin binası saha çalışmasıyla tespit edilebilir. Su değirmeninin temel taşları çoğu zaman yerinde kalır.

Bu, Dekovil hattının köprü kazıklarıyla birlikte, köy çevresinde yapılabilecek somut çalışmalardan biridir.

Teşekkür. Bu yazının hazırlanmasında değerli bilgi ve deneyimlerini paylaşan Remzi Başarız'a teşekkür ederiz.

Not. Metin sözlü tanıklığa dayanır.

Köyün ilk yıllarına dair gazete kayıtları için: Demirtepe Basın Arşivi

YORUMLAR 1

Remzi Başarız

Bizler, o günleri yaşamışlar olarak bildiklerimizi ve gördüklerimizi bizden sonraki nesle aktarmaktan mutluluk duymaktayız.
Bizim gönlümüzden geçen de, zaman ayırıp hafızamızdakileri aktarırken en azından alıntı yapılan olarak adımızın geçmesidir.
Başarılar dilerim
Saygılarımla

İlgili Haberler