1942'de köye konuşlanan 4. Tümen ve 40. Piyade Alayı, Demirtepe'nin dokusunu kökten değiştirdi. Evler boşaltıldı, cami yeri değişti, sokaklara elektrik geldi, sinemada her akşam film oynadı. Aşağıdaki anlatı, o yılları bizzat yaşayan Remzi Başarız'ın hatıralarına dayanıyor.

Bu sayfada kesikli çerçeveli kutular demirtepe.net tarafından sonradan eklenmiştir. Yazarın metnine ait değildir; arşiv kayıtlarıyla karşılaştırma ve açıklama amacı taşır.

1942, köy için sıradan bir yıl değildi. Kuruluşunun üzerinden henüz altı yıl geçmişti. İkinci Dünya Savaşı sürerken Türkiye, Çanakkale Boğazı çevresini tahkim etmek üzere bölgeye ciddi askerî kaynak aktardı; Demirtepe de bu düzenlemenin içinde kaldı.

Gelen birlik, elli küsur haneli bir köyü fiilen garnizon yerleşimine çevirdi. Kurulan düzen hem zorlayıcı hem öğreticiydi.

---

Subaylar Evlere Yerleşiyor

Birlik köye adım attığında ilk iş, ilk iki sıradaki bazı evlerin boşaltılması oldu. Bu evler subaylara lojman olarak tahsis edildi.

Birçok aile evinden oldu. Biz de o ailelerdendik.

Evimiz subaylara verilince amcamların evine sığındık. 1948'de kardeşim doğana kadar orada üç hane, dokuz kişi bir arada yaşadık. Subay tayin olduğunda evin anahtarını kendisinden sonra gelene teslim ederdi. Böylece evimize dönme şansımız hiç olmadı.

---

Okul ve Caminin Hikâyesi

Köyün kuruluşunda okul ve cami için altı bin metrekarelik bir alan ayrılmıştı. Askerî ihtiyaçlar bu alanı yeniden düzenledi: aynı yere tümen karargâh binası ve subay gazinosu yapıldı.

Okul için iki hane başka bir yere taşındı. Camiye ise merkezî bir yer bulunamadı; Abdullah Kaçmaz ve Rafi Demiralay'ın arka bahçelerinden alınan arsalarla inşa edildi. Tümen komutanlığı her iki yapının inşaatına da destek verdi.

Osman Uçar ile Feyzullah Erez'in evleri arasından yeni bir yol açıldı; tümen binasından birliklere ulaşımı kolaylaştırıyordu. Ama Ahmet Civlak'ın evinin yerine tümen komutanının lojmanı yapılınca bu yolun alt caddeye çıkışı kapandı.

---

İlk Kış: Ne İnsana Ne Hayvana Yer

Askerler ilk geldiğinde ne insanlar ne de hayvanlar için yeterli barınak vardı.

Evlerin arkasındaki samanlıklar askerler için geçici barınağa çevrildi. Hayvanlar içinse bugünkü çamlık alanda çukurlar kazıldı, üzerleri brandayla kapatıldı.

Sert geçen kış bu çözümleri yetersiz bıraktı. Bazı hayvanlar soğuktan bağıra bağıra öldü. Bunu babamdan dinlerdim.

---

Elektrik Geliyor

Lojmanlar ve barınaklar tamamlanınca sıra aydınlatmaya geldi. Hilmi Altıntaş'ın arka bahçesine kurulan bir jeneratörle subay lojmanlarına ve sokaklara elektrik verilmeye başlandı.

Ama jeneratör güçsüzdü. Pazar günleri gündüz elektrik verilince subay eşlerinin ütüleri makineyi zorlardı. Görevli askerler sokaklarda dolaşıp bağırırdı:

— Ütüleri fişten çekin!

Sonradan Motortepe denilen yere daha güçlü bir jeneratör getirildi. Çalıştırılma şekli ilginçti: bir askerî kamyonun tekerlekleri havaya kaldırılır, lastikler çıkarılır, janta bağlanan kayış jeneratörü döndürürdü.

---

Katırlar ve Seyisler

Birliğin günlük hayatında katırlar ve atlar büyük yer tutardı. Katırlar sırtlarında ağır makineli tüfeklerle eğitime götürülürdü. Bu iri hayvanlar ürktüğünde askerin elinden kaçar, tarlalar tüfek parçalarıyla dolardı.

Katanaların nal ölçüsü yirmi beş, otuz santimetre kadardı. Köy halkı için şaşırtıcı bir manzaraydı.

Katırların suya gidişi tören gibiydi. Tavla denen ahırlardan çıkar, tek sıra hâlinde Yedi Kurna çeşmesine yürürlerdi. Sabah ve akşam tekrarlanırdı.

Subaylar genellikle at üzerinde dolaşırdı. Arkalarından koşan seyis denilen askerler atlarla ilgilenirdi. Subay bir yerde durduğunda seyis atı alır, o dönene kadar yanında beklerdi.

---

“Sürgün Yeri”

Zamanla birliğin adı “sürgün yeri”ne çıktı. Kimileri “kara cehennem” derdi.

Burada görev yapan askerlerin bir kısmı köy hafızasında derin iz bıraktı. Özellikle yirmi yıldan fazla askerlik yapanlar: Rafet, Bolu Beyi, Veysel Dayı.

Bunlardan bazıları askerliğini bitirmek istemezdi. Kimi firar edip süreyi baştan başlatır, kimi üstleriyle kavga edip ceza alırdı. “Ekmek elden, su gölden” anlayışıyla burada kalmayı tercih ederlerdi.

En yaşlıları Veysel Dayı kırk üç yaşındaydı. Alay komutanı, askerliğini bir türlü tamamlayamaması üzerine ona Gelibolu'dan bir boyacı sandığı aldırdı. Kahvenin önünde ayakkabı boyacılığı yapmasına izin verildi. Veysel Dayı etliye sütlüye karışmadan askerliğini böyle tamamladı.

---

Gazino, Bando, Sinema

Subay gazinosu köyün sosyal hayatının merkezi oldu. Eski köy kahvesinin bulunduğu yerdeydi; subayların yemek, içmek ve eğlence ihtiyacını karşılıyordu.

Hafta sonları 4. Tümen bandosu konser verirdi. Biz çocuklar, bando çalarken arkasından köy dışına kadar yürürdük.

Sinemada her akşam başka bir film oynardı. Yılın birkaç günü askerler için moral geceleri düzenlenir, dansözler sahne alırdı. Rahmetli bestekâr ve ses sanatçısı Arif Sami Toker'i genç yaşımda burada izlediğimi hâlâ hatırlarım.

---

Küçülme

Kore Savaşı sonrası gelen askerî yardımlarla birlikler mekanize olmaya başladı. Katıra ve ata duyulan ihtiyaç ortadan kalktı.

Gelibolu Ortaokulu'na giden öğrenciler için sabah ve akşam askerî servis sağlandı. Bu, ortaöğretime devam eden köy çocuklarının sayısını artırdı.

1965'ten sonra asker sayısı azalmaya başladı. 4. Tümen Gelibolu'ya taşınınca köyde yalnız 40. Piyade Alayı kaldı; zamanla o da küçüldü.

Bakkallar, terziler, ayakkabıcılar iş yapamaz oldu. Dükkânlarını kapatıp Gelibolu'ya taşındılar.

---

Bir Dönemin Sonu

Askerlerin varlığı köyün ekonomik ve sosyal hayatını şekillendiren en güçlü etkendi. 1942'de gelen 4. Tümen'in bıraktığı izler köy halkının hafızasında yıllarca yer etti.

Birliklerin çekilmesiyle başlayan sessizlik, köyde bir gerileme dönemi başlattı.

Bugün sokaklarda yürürken o mirası hâlâ görmek mümkün: köy girişindeki eski mutfak binası, yıkılan sinemanın dört kolonu ve beton zemini, çamlık, eski kahve binası.

Zorluklarla dolu bir dönemdi. Ama köyün tarihine damga vurdu.